België: Kardinaal Danneels (85) overleden

MECHELEN – B R E A K I N G

-MECHELEN- donderdag 14 maart 12:35 uur: Kardinaal Godfried Maria Jules Danneels, emeritus Aartsbisschop van Mechelen-Brussel, is vanochtend bij hem thuis in Mechelen overleden. Dat meldt Kardinaal Jozef De Kesel. Danneels was 85 jaar.

De laatste jaren ging de gezondheid van Kardinaal Danneels zienderogen achteruit.

Godfried Maria Jules Danneels is overleden. Danneels was dertig jaar aartsbisschop van België en als dusdanig ook het gezicht van de katholieke kerk in België. Hij stond bekend om zijn progressieve uitspraken en stond in hoog aanzien, zowel binnen als buiten de Kerk. Tot in 2010 het pedofilieschandaal rond de Brugse bisschop Roger Vangheluwe uitbrak en zijn imago van onkreukbaarheid een flinke deuk kreeg.

Godfried Maria Jules Danneels wordt op 4 juni 1933 geboren als oudste van zes kinderen in een eenvoudig katholiek gezin. Vader is dorpsonderwijzer in Kanegem, moeder zorgt thuis voor de kinderen.

“Van mijn vader heb ik het verstand gekregen, van mijn moeder het hart”, zal hij later zeggen. De jonge Godfried leert goed en graag -hij zit zelfs een jaar voor op school- en hij is zeer gelovig.

Na het middelbaar trekt hij naar Leuven om er aan het Leo XIII-seminarie filosofie te gaan studeren. Daarna roept de Heilige Stad, voor een studie theologie aan de Pauselijke Universiteit Gregoriana. Tussendoor wordt hij in Kanegem tot priester gewijd.

De jaren 60 en 70 staan vooral in het teken van het onderwijs, Daneels geeft les aan het Grootseminarie in Brugge en doceert Liturgie en Sacramenten aan de Leuvense universiteit.

Mooie loopbaan

In 1977 wordt hij tot bisschop gewijd en krijgt hij het bisdom Antwerpen onder zijn hoede. Dan gaat het snel. Drie jaar later wordt hij aartsbisschop van het aartsbisdom Mechelen-Brussel en voorzitter van de Belgische bisschoppenconfederatie. Danneels is, wegens zijn verzoenend karakter, een graag geziene en gewaardeerde deelnemer aan bisschoppensynodes.

Tijdens een van zijn werkreizen naar Rome overlijdt zijn moeder. Een zware klap. “Haar dood was emotioneel zeer zwaar voor mij, ze was het dichtste wat ik had op deze wereld.”

Progressief

In 1983 wordt Godfried Danneels tot kardinaal gecreëerd. Hij heeft dan al de reputatie van eerder progressief te zijn, een zeldzame eigenschap voor een kardinaal. Hij is actief betrokken bij de bescherming van bevrijdingstheologen in Latijns-Amerika en pleit ook lang voor alle anderen voor een hervorming binnen de Kerk.

In de jaren 90 heeft hij als voorzitter van Pax Christi International een sturende rol bij de zoektocht naar vrede in de Balkan. In 2004 veroorzaakt hij echter ophef met zijn uitlating dat seropositieven het beste een condoom zouden gebruiken bij het vrijen.

Dat progressieve imago speelt hem ook parten. In 2005 wordt hij genoemd als mogelijke kandidaat-opvolger van paus Johannes Paulus II. Maar niet iedereen binnen het Vaticaan is even opgetogen met de positieve houding van België inzake euthanasie of abortus.

Ook het stamcelonderzoek aan de hand van embryo’s aan de katholieke universiteiten van Leuven en Louvain-la-Neuve wordt tegen hem gebruikt. De keuze valt uiteindelijk op de conservatieve Duitse kardinaal Joseph Ratzinger. Dat Danneels niet opgetogen is met die keuze, blijkt al snel uit zijn koele houding tijdens de persconferentie voor de verzamelde (Belgische) pers.

Op 22 mei 2008, Danneels is dan 75, stelt hij zijn ambt als aartsbisschop ter beschikking. Op vraag van de paus blijft hij nog een jaar langer aan, onder meer om de op til zijnde heiligverklaring van pater Damiaan in goede banen te leiden.

Dat niet iedereen in Rome hem gunstig gezind is, blijkt nog maar eens in 2009 wanneer de officiële krant van het Vaticaan, l’Osservatore Romano, Danneels in een artikel door het slijk haalt. Danneels is met zijn progressieve beleid de “doodgraver van de Belgische kerk” geweest, stelt de krant.

In 2010 krijgt ons land dan toch een nieuwe aartsbisschop: monseigneur André Léonard, tot dan bisschop van Namen. Maar Danneels, die de titel van kardinaal behoudt, blijft ook in de jaren die volgen een actieve rol spelen in de Kerk.

Onder meer in 2013, wanneer hij – net geen 80 jaar oud – voor de tweede keer mag deelnemen aan het pausconclaaf. Danneels lobbyt voor de Argentijnse kardinaal Jorge Bergoglio, een vriend en vertrouweling. Als dank groet paus Franciscus hem na zijn inhuldiging als tweede.

Jaren 1990 de misbruikschandalen en Operatie Kelk

Eind jaren negentig komt er voor de eerste keer een barst in de oerdegelijke reputatie van Danneels, wanneer de rechtbank van eerste aanleg in Brussel hem samen met zijn hulpbisschop Paul Lanneau veroordeelt tot het betalen van 500.000 frank schadevergoeding aan zeven slachtoffers van seksueel misbruik door een Brusselse priester.

Lanneau was op de hoogte van de activiteiten van de man en ook Danneels ontving een schriftelijke klacht, maar geen van beiden ondernam iets. De rechter acht de geestelijken “objectief verantwoordelijk” voor de wandaden van de priester – die over een periode van 30 jaar plaatsvonden -, net zoals een werkgever aansprakelijk is voor zijn werknemers. Danneels en Lanneau worden later in beroep vrijgesproken. De zaak is maar het topje van de ijsberg, zo blijkt enkele jaren later.

Op 22 april 2010 barst een bom in katholiek België wanneer de Brugse bisschop Roger Vangheluwe ontslag neemt. Vangheluwe blijkt jarenlang een neef seksueel te hebben misbruikt.

De onthulling zet honderden andere slachtoffers van pedofiel misbruik ertoe aan om met hun verhaal naar buiten te komen. Uiteindelijk zullen 475 slachtoffers van seksueel misbruik door geestelijken een klacht indienen bij de Commissie-Adriaenssens.

Amper twee maanden later volgt een nieuw dieptepunt wanneer het Brusselse gerecht in het licht van Operatie Kelk binnenvalt op het aartsbisdom Mechelen. De speurders doorzoeken onder meer de crypte van de Sint-Romboutskathedraal, Danneels’ kantoor in het aartsbisschoppelijk paleis en bij hem thuis naar bewijzen van schuldig verzuim.

De media volgen de zaak vanop de eerste rij en voor de publieke opinie staat het dan al vast dat de Kerk de misbruikschandalen heeft willen toedekken.

Later raakt bekend dat Danneels 40 brieven van slachtoffers van seksueel misbruik heeft ontvangen maar er niet mee naar het gerecht stapte. Korte tijd later wordt hij zelf tien uur lang ondervraagd door de gerechtelijke politie. Een absoluut dieptepunt. De onderzoeksrechter die de operatie leidt, wordt later door hogere gerechtelijke instanties teruggefloten.

Wanneer in september van dat jaar de zogenoemde Danneels-tapes in de pers verschijnen – een weergave van in het geheim gemaakte opnames van twee gesprekken tussen de neef van Vangheluwe en de kardinaal – blijkt dat die laatste druk uitoefende om de onthulling van de affaire uit te stellen tot na het pensioen van de West-Vlaamse bisschop.

Eind 2010 moet Danneels verschijnen voor de Kamercommissie Seksueel Misbruik. Slachtoffers die hoopten op excuses komen van een koude kermis thuis.

“De Kerk dacht te veel aan zichzelf en de priesters”, geeft Danneels toe, maar hij beklemtoont keer op keer dat hij zich niet moreel verantwoordelijk voelt voor het misbruik en dat hij als aartsbisschop niet boven de andere bisschoppen stond en dus niet kon ingrijpen bij vermoedens van misbruik. Zijn passieve houding kan maar op weinig begrip rekenen.

Stilte en zwijgen

Danneels, die doorgaans maar weinig laat merken van zijn gevoelens en daarom ook wel eens de sfinx wordt genoemd, is volgens vertrouwelingen wel degelijk erg geraakt door de gebeurtenissen. Aan de reportagemaker van de Belgische TV die hem een jaar lang volgt zegt hij: “Er zijn dingen in het leven waarvan men pijn heeft en waarbij de enige taal om erover te spreken de stilte is, en het dragen.”

Nog later zegt hij: “Natuurlijk doet het me iets. Maar je moet het leven nemen zoals het komt. Iedereen, en zeker een bisschop, heeft in zijn carrière een Palmzondag, waar ze met palmen zwaaien en Hosanna roepen. En ook een Goede Vrijdag waarop je, bij voorkeur onschuldig, wordt gekruisigd.”

Koninklijke familie
Danneels doopte, huwde en begroef meerdere leden van de koninklijke familie.

De afgelopen jaren ging de gezondheid van Danneels zienderogen achteruit.

Godfried Danneel uitgebreide bio :

Jeugd en studie

Godfried Danneels werd geboren te Kanegem in het gezin van hoofdonderwijzer Hendrik Danneels  en Madeleine Stofferis. Hij was de oudste telg in een gezin van zes kinderen. Na zijn middelbare studies aan het diocesaan Sint-Jozefscollege in Tielt bezocht hij het seminarie Leo XIII in Leuven, waar hij zijn hogere studies in filosofie aan de Katholieke Universiteit Leuven te Leuven (1951-1954) vervolgde. Daarna studeerde hij theologie aan de Gregoriaanse Universiteit in Rome tot 1960. Danneels werd op 17 augustus 1957 door bisschop Emiel-Jozef De Smedt in zijn geboortedorp tot priester gewijd. In de Eeuwige Stad woonde hij in het Belgisch College. Na zijn licentiaatsstudie in de theologie behaalde hij in 1961 het doctoraat in de theologie met een proefschrift over de middeleeuwse theoloog Henri van Gent. Tussen 1959 en 1977 was hij professor in de liturgie en sacramentenleer aan het Grootseminarie van Brugge, waar hij ook tot geestelijk directeur benoemd werd. Van 1969 tot 1977 was hij tevens docent in de liturgie en de sacramenten aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen Leuven. In die tijd schreef hij veel artikelen, met name over de liturgie en de huwelijksmoraal. Danneels was in het bisdom Brugge ook verantwoordelijk voor de opleiding van permanente diakens en de navorming van de priesters.

Bisschop van Antwerpen

Op 4 november 1977 werd hij door paus Paulus VI benoemd tot bisschop van het bisdom Antwerpen, in opvolging van monseigneur Jules Victor Daem. Op 18 december van datzelfde jaar werd hij door kardinaal Suenens tot bisschop gewijd. De bisschoppen Emiel-Jozef De SmedtJules Victor DaemJean Huard en Guillaume Marie van Zuylen waren mede-wijdende bisschoppen. Als bisschopsleuze koos hij Apparuit humanitas Dei nostri of Verschenen is de menslievendheid van onze God (Titus 3, 4).

Aartsbisschop van Mechelen-Brussel

Op 4 januari 1980 werd Danneels metropoliet van de Belgische kerkprovincie, aartsbisschop van het aartsbisdom Mechelen-Brussel en voorzitter van de Belgische Bisschoppenconferentie. In 1980 vroeg paus Johannes Paulus II hem als Nederlandskundig verzoeningsfiguur deel te nemen aan de Bijzondere Bisschoppensynode van de Nederlandse bisschoppen als tweede plaatsvervangend voorzitter. Deze synode was in Rome bijeengeroepen naar aanleiding van de zware gezagscrisis en polarisatie in de nederlandse kerkprovincie. In de jaren daarna zou Danneels een blijvende hoofdrolspeler worden op meerdere bisschoppensynodes.

Sedert 15 september 1980 was hij achtereenvolgens ook nog vicaris van de Belgische strijdkrachten en vanaf 1987 militair ordinarius van het legerbisdom. Krachtens zijn functie was hij ook grootkanselier van de Katholieke Universiteit Leuven en de Université Catholique de Louvain en zat hij in beide instelling de Inrichtende Macht voor.

Kardinaal

Tijdens het consistorie van 2 februari 1983 maakte paus Johannes Paulus II hem kardinaal-priester. Hij werd samen met Henri de LubacJozef GlempJoachim MeisnerJean-Marie LustigerAlfonso López Trujillo en Carlo Maria Martini tot kardinaal gecreëerd.

In Rome werd hem deSint Anastasiabasiliek toegewezen als titelkerk, en in april 2005 nam hij deel aan het conclaaf dat uiteindelijk paus Benedictus XVI tot Paus verkoos. In 2013 nam hij deel aan het conclaaf dat leidde tot de verkiezing van Paus Franciscus.

Door de jaren 1980 was Danneels een bepalende figuur in de wereldkerk. Hij was actief betrokken bij de bescherming van bevrijdingstheologen als Gustavo Gutierrez in de strijd rond de bevrijdingstheologie in 1984. Hij speelde, samen met kardinalen Lustiger, Decourtray en Macharski, eveneens een sleutelrol in het ontzenuwen van het internationaal gespannen dossier omtrent de aanwezigheid van een karmelklooster op de site van Auschwitz.

In 1985 werd hij benoemd tot relator van de buitengewone synode naar aanleiding van 20 jaar Vaticanum II. Hij slaagde er, samen met Walter Kasper, in om een compromistekst te redigeren die de verschillende fracties op de synode samenhield. In dezelfde periode was Danneels ook een hoofdrolspeler binnen de Europese bisschoppenconferentie. In 1993 werd hij gevraagd om kardinaal Martini op te volgen als voorzitter, maar zijn kandidatuur werd geblokkeerd door de Belgische kardinaal Jan Pieter Schotte.

Kardinaal Danneels was van 1990 tot 1999 internationaal voorzitter van Pax Christi International en was vanuit die positie nauw betrokken op het vredesengagement in de Balkanoorlogen in de jaren 1990. Hij ontving eredoctoraten van de Katholieke Universiteit Tilburg in (2002) en de Georgetown University te Washington D.C. (2003).

Romeinse Curie

In juni 1978 werd Danneels lid van de Congregatie voor de Geloofsleer. Daarnaast zou hij later ook zetelen in de Congregatie voor de Bisschoppen, de Congregatie voor de Clerus, in de Raad voor de Openbare Aangelegenheden in de Kerk en in het Secretariaat voor de niet-gelovigen. Anno 2008 is hij lid van de Congregatie voor de Evangelisatie van de Volkeren, de Congregatie voor de Riten en de Sacramenten, de Congregatie voor de Oosterse Kerken en de Congregatie voor het Katholiek Onderwijs.

Twee keer per jaar, in de aanloop naar Pasen en Kerstmis, publiceerde kardinaal Danneels een pastorale brief onder de vorm van een brochure die op tienduizenden exemplaren verschijnt. De tekst van de 52e brief, getiteld Een woord bij … Pasen 2007, handelt over het Credo en de vreugde van te geloven.

In april 1998 werd Danneels, samen met zijn hulpbisschop Lanneau, veroordeeld door de rechtbank van eerste aanleg te Brussel tot het betalen van een schadevergoeding van 500.000 frank aan smartengeld aan zeven slachtoffers van seksueel misbruik door de parochiepriester van Sint-Gillis te Brussel. De rechter stelde dat de priester onder het gezag van beide diocesane bisschoppen stond en dat de kerk daarmee: objectief verantwoordelijk is voor diens wandaden, net zoals een werkgever aansprakelijk is voor een werknemer.De priester in kwestie had zich gedurende dertig jaar aan verschillende jongens tussen de 10 en de 16 vergrepen en zijn oversten werden hiervan ten dele op de hoogte bevonden. Na een beroepsprocedure werd dit vonnis echter ongedaan gemaakt, en werd duidelijk dat bisschoppen niet juridisch aansprakelijk zijn voor individuele wandaden van de onder hen functionerende priesters.

Ethische standpunten

Danneels wordt door de pers vaak getypeerd als “progressief”. Ook conservatieven en traditionele katholieken hebben hem dit verweten. Zijn kritiek op de gang van zaken, onder andere tijdens de bisschoppensynode en het bijzonder consistorie van 2001 in het Vaticaan heeft hem naast kardinalen als Walter Kasper en Carlo Maria Martini mogelijk als verkiesbare kardinaal in het Conclaaf van 2005 parten gespeeld. Het gegeven dat de Belgische politieke overheden wetgeving stemden waarbij abortus en  euthanasie gelegaliseerdwerden, en dat België na Nederland als tweede land ter wereld is het huwelijk voor partners van gelijk geslacht opengesteld heeft, speelde volgens verscheidene Belgische kranten niet in zijn voordeel.

Dat Danneels als grootkanselier van de KU Leuven en de (UCL) niet in staat was iets te ondernemen tegen het stamcelonderzoek dat aan deze beide universiteiten wordt uitgevoerd op stamcellen verkregen uit overtallige embryo’s, werd door een aantal Rooms-Katholieke stemmen gezien als een tekortkoming. In dergelijke aangelegenheden verwijst Danneels zelf vaak naar de officiële reactie van het Belgische episcopaat op de encycliek Humanae Vitae van 1968, waarin onder leiding van zijn voorganger, kardinaal Suenens, werd gewezen op het recht van katholieken om hun geweten te volgen, zoals dat werd uitgedrukt in de constitutie over de kerk in de moderne wereld Gaudium et Spes van het Tweede Vaticaans Concilie. Dit verhelderde Danneels onder andere in de lezingenreeks die hij in oktober 2007 hield in de USA op uitnodiging van diverse kerkelijke en universitaire instanties. In San Francisco handelde zijn lezing in Fairfax Saint Rita Church over katholieke evangelisatie en Populorum Progressio, in Washington in het kader van de Frederick R. McManus Memorial Lecture Series sprak de kardinaal over de liturgie 40 jaar na het Tweede Vaticaans Concilie. Ten slotte hield hij een lezing voor de gelovigen en de priesters van het bisdom Cleveland over de beloften van de liturgische vernieuwing.

Ook het bericht van de ondertekening op 26 juni 2002 van de Gemeenschappelijke verklaring over de gelijke behandeling van hetero- en holebiseksualiteit in het onderwijs door het VSKO is door sommige gelovigen in Vlaanderen met huivering en ongeloof ontvangen omdat het indruist tegen de geloofsleer van de Katholieke Kerk. Het VSKO wordt met name door de Belgische bisschoppen belast met de coördinatie en de vertegenwoordiging van het katholiek onderwijs in Vlaanderen. Volgens de biografie van Danneels schreef de kardinaal in 2003 een brief aan Belgisch formateur Guy Verhofstadt, waarin hij zich positief uitdrukte over het wegwerken van discriminatie ten overstaan van holebi’s in België. Voor Danneels behoorde de problematiek tot de kwestie van godsdienstvrijheid zoals die in het conciliedocument Dignitatis Humanae werd omschreven. Hij oordeelde evenwel dat een verbintenis tussen partners van hetzelfde geslacht niet kan worden omschreven als huwelijk.

Hoewel Danneels eerder aansluit bij meer vooruitstrevende richtingen binnen het hoogste gezag in de katholieke kerk, is hij geen voorstander van abortus of euthanasie, maar respecteert hij wel de door Vaticanum II officieel aanvaarde scheiding tussen kerk en staat in dergelijke zaken. Op moraal vlak verzette hij zich echter meermaals tegen de ontwikkelingen in België. Hij zei in zijn Paaspreek van 2008 naar aanleiding van de euthanasie van schrijver Hugo Claus: Door zomaar uit het leven te stappen, antwoordt men niet op het probleem van lijden en dood. Men loopt er in een boog omheen en omzeilt het. Omzeilen is geen heldendaad, geen voer voor frontpaginanieuws.

Kardinaal Danneels verklaarde in verband met de wet m.b.t. euthanasie en de eventuele uitbreiding ervan dat “het gaat om een keuze tussen twee beschavingen: een beschaving van de mensen die van zichzelf helemaal meester (willen) zijn en een beschaving waar er voor een God en het bovenmenselijke nog plaats is … ik denk dat het een uitwas is van een typische ontwikkeling van ik zou bijna zeggen van een kankerachtige groei van het bewustzijn dat in de Renaissance gelukkig ontwaakt is, maar dat nu bijna kankerachtige proporties heeft aangenomen, dat nu op hol slaat.”

Islam en interreligieuze dialoog

Danneels was vanaf 1999 lid van de World Conference on Religions and Peace, en was binnen die organisatie medeoprichter van een Europese afdeling die interreligieuze dialoog wilde bevorderen. Een belangrijk aandachtspunt sinds 2001 werd de dialoog met de islam in Europa. De kardinaal nam meermaals stelling in op dit punt, en stelde in juni 2007 tijdens een bijeenkomst te Utrecht dat de christenen in West Europa hun groeiend zelfbewustzijn en de grotere waardering van politici voor hun rol in de samenleving aan de Islam te danken hebben. De moslims leerden volgens Danneels de christenen zich duidelijker te manifesteren. Politici willen voorkomen dat religie met de Islam geïdentificeerd wordt. Daarenboven draagt religie bij aan cohesie in de samenleving door zich tegen de doorschietende individualisering te keren. Ook behoedt het Christendom ons voor extreem-nationalistische avonturen. Verder stelde de kerkvorst dat religies dichter bij de armen staan dan veel andere groeperingen. Zij weten op korte termijn ook hun aanhang voor een bepaalde taak te mobiliseren. Ook zijn ze de enige in de samenleving die pretenderen een antwoord te hebben op het onoplosbare probleem van het lijden en de dood.

Kortom, de hernieuwde opkomst van de islam veroorzaakt een verhevigde aandacht voor de wortels van de westerse beschaving, te weten de Griekse omvorming van de mythe naar de logos, het Romeinse recht, de christelijke moraal, de verworvenheden van de verlichting of de Roeping van het Westen.

Sociale ethiek en ecologie

Danneels sluit zich aan bij de katholieke sociale leer zoals die onder Johannes XXIII en Paulus VI in meerdere encyclieken is vormgegeven. Hij pleit met name voor een christelijk humanisme. Vanuit die achtergrond pleitte de kardinaal voor dialoog met andersdenkenden.

Jezus zou, aldus Danneels, geen goed ondernemer geweest zijn. Toch biedt de joods-christelijke traditie een aantal sleutelelementen aan:

  • Een element is de boodschap dat de mens centraal moet staan. De onderneming en de arbeid mag nooit een doel op zich zijn maar een middel tot zelfrealisatie.
  • Een ander element is de voorkeursbehandeling voor de zwakken in de samenleving
  • Een derde sleutelelement is de duurzaamheid. Of ervoor zorgen dat de volgende generatie nog kan genieten van de rijkdommen der aarde. Dus niet “Après nous le déluge” of “wie dan leeft, wie dan zorgt”.

Danneels verwijst naar een positieve evolutie in de Kerk over de relatie tussen godsdienst en ondernemerschap.

Hij geeft ook mee dat de kerk zich tot nu toe te veel heeft beziggehouden met twee soorten moraal: de persoonlijke moraal met thema’s als seksualiteit en het huwelijk, en de internationale moraal met thema’s als mensenrechten, honger en oorlog in de wereld. Men buigt zich pas de laatste jaren over wat daartussen ligt. Naar aanleiding van de heiligverklaring van Pater Damiaan verklaarde de kardinaal begin juli 2008 dat laatstgenoemde een priester van zijn tijd was die vandaag nog tallozen blijft inspireren. Hij dacht daarbij aan de jongeren op zoek naar een levensideaal, kortom aan alle melaatsen van onze tijd: daklozen, mensen zonder papieren of de sans papiers, werklozen, asielzoekers en mensen zonder hoop.

Op 20 juli 2009 verwelkomde de kardinaal het bereikte politieke akkoord voor de sans-papiers dat een einde maakt aan de onzekerheid van een grote groep mensen. Ik wil onze dames en heren politici bemoedigen om ervoor te blijven ijveren dat dit delicate dossier met de nodige menselijkheid, grootmoedigheid en realisme wordt behandeld gaf de kardinaal nog mee. Ook verwees hij naar de recente encycliek Caritas in Veritate van Paus benedictus XVI met de woorden: Elke migrant is een menselijke persoon die als zodanig over fundamentele en onvervreemdbare rechten beschikt die door iedereen en in alle omstandigheden moeten worden gerespecteerd.

In de homilie tijdens de Nachtmis van 2009 in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekathedraal te Brussel alludeerde de aartsbisschop op de klimaattop te Kopenhagen als volgt: “De zorg voor de planeet is er wel wat bekaaid uitgekomen wat concrete besluiten betreft, maar de zorg voor onze aarde is voorgoed op de kaart gezet.” Daaraan verbond hij een andere vorm van vervuiling wanneer hij zei: “Er bestaat ook iets als geestelijke en morele pollutie. Er is andere CO2-uitstoot die ons ademen hindert. Daar is de wildgroei van het geld, de ongebreidelde genieting en de verleiding van de macht. Kerstdag is het feest van de kinderen, van de vaders en de moeders en van het gezin. Er is de ecologie van het echtpaar en van de gezinnen. Daar is de pollutie en daar is de klimaatzorg die we in onze tijd en cultuur zo nodig hebben: de zorg om de liefde tussen man en vrouw, tussen ouders en kinderen en tussen zonen en dochters en hun ouders.”

Conclaaf van 2005 en Groep van Sankt Gallen

Toen Vaticaanwatcher John Allen Danneels in de krant NCR in november 2003 op zijn lijstje van papabili geplaatst had, werd hij door sommigen als kandidaat voor het conclaaf van 2005 getipt. Alhoewel dit vooral in de Belgische media gebeurde, hadden ook enkele buitenlandse media, zoals The EconomistTIME MagazineThe Wall Street JournalThe Guardian en Le Monde hem op hun lijst van papabili geplaatst, voornamelijk vanwege het neutrale karakter van een klein land als België. Een aantal katholieke gelovigen was na de afloop van het conclaaf en de aanstelling van paus Benedictus XVI geschokt door de koele indruk die de aartsbisschop gaf tijdens de persconferentie die hij na de beëindiging van het conclaaf in Rome gaf. Door de Vlaamse pers werd deze indruk geïnterpreteerd als een teken van zijn ontgoocheling over de keuze van het college van kardinalen. Anderen, zoals monseigneur Léonard, schreven dit eerder toe aan de algemene koele en gematigde inborst van de kardinaal. Dat hij omwille van deze persconferentie de uitnodiging voor het feestmaal met de kardinalen ter ere van de nieuwe paus op 20 april 2005 afsloeg, wordt algemeen aanzien als een veelzeggend gebaar. Uit de biografie van Danneels, die in 2015 werd gepubliceerd door Karim Schelkens en Jurgen Mettepenningen, bleek zijn lidmaatschap, in de jaren 1999 tot 2006, van een besloten groep bisschoppen en kardinalen die, onder het leiderschap van kardinaal Carlo Maria Martini, streefden naar kerkvernieuwing, aandacht voor decentralisatie en synodaliteit. Deze agenda stond in contrast met de koers van de pontificaten van Johannes Paulus II en Benedictus XVI en vormde mee een verklarende factor voor de ontevredenheid van Danneels bij de pauskeuze van 2005.

Ontslag als aartsbisschop en metropoliet

Godfried Danneels en Mgr. Rauber
Op 22 mei 2008 stelde de kardinaal, zoals volgens de geldende voorschriften van de codex iuris canonici gebruikelijk is, vanwege het bereiken van de 75-jarige leeftijd, zijn bisschopsambt ter beschikking. De paus vroeg Danneels nog een jaar aan te blijven, in verband met de op dat moment nakende heiligverklaring van pater Damiaan en de viering van het 450-jarig bestaan van het aartsbisdom Mechelen(-Brussel).

Eind december 2009 kwamen er negatieve geluiden in de Italiaanse pers over Danneels’ ambtstermijn als aartsbisschop. De rechtsgeoriënteerde Italiaanse kerkanalist Paola Rodari schreef in de krant Il Foglio: Danneels laat na 30 jaar een puinhoop achter. De Belgische kerken zijn leeggelopen en onder zijn bewind werden erg onchristelijke wetten gestemd. In de officiële krant van het vaticaan, L’osservatore vaticano werd Danneels als de doodgraver van de Belgische kerk omschreven en werden de gevolgen van de secularisatie voor de Belgische kerk eenzijdig op zijn conto geschreven. De kardinaal reageerde op deze beweringen met de volgende bewoordingen: Dit is beschadiging. Het is niet juist. Ik draag voor een stuk verantwoordelijkheid, maar dit gaat over een veel groter gegeven dan ik kan beheersen. Hiermee verwees Danneels naar de socio-culturele ontwikkelingen in België gedurende zijn ambtstermijn.

In het weekeinde van 8,9 en 10 januari 2010 nam de kardinaal achtereenvolgens in Mechelen, Nijvel en Brussel afscheid. In zijn afscheidspreek op 10 januari in de Sint-Romboutskathedraal te Mechelen benadrukte hij zijn liefde voor de Kerk, die hij zijn leven lang gekoesterd heeft. Ook voor de liturgie, als de Kerk op haar mooist, zo prees hij. Daarbij deed hij een verwijzing naar het communistische Rusland, waar de Russisch-orthodoxe christenen gedurende zeventig jaar hun geloof bewaard hebben ondanks de onderdrukking, dankzij de liturgie. Danneels riep ook op tot vergevingsgezindheid, want: België is met zijn vele talen, rassen en culturen een laboratorium. Hij besloot met de woorden van de H. Teresia van LisieuxAlles is genade.

Op 16 januari 2010 maakte paus Benedictus XVI bekend dat hij het ontslag van Danneels aanvaard had en dat de Naamse bisschop André Léonard tot zijn opvolger benoemd werd. In de tijd tussen de benoeming van monseigneur Léonard en het in bezit nemen van de aartsbisschoppelijke zetel fungeerde Danneels als administrator van het aartsbisdom.

Gerechtelijk onderzoek sinds 2010

Sedert 24 april 2010 is Danneels in opspraak door de affaire rond de voormalige bisschop van Brugge Roger Vangheluwe, die verantwoordelijk was voor misbruik van een familielid. Priester Rik Devillé beweert dat de kardinaal al in de jaren 90 op de hoogte zou zijn geweest. Danneels heeft dat altijd ontkend. Hij ging op vraag van Vangheluwe in gesprek met het slachtoffer en de dader. Later, voor een parlementaire commissie verklaarde de kardinaal dat hij pas begin april 2010 een eerste gesprek had met de ontslagnemende bisschop en zijn familie. Over dat gesprek verklaarde de kardinaal: “Er is van mijnentwege nooit maar een schijn van een poging ondernomen om de zaak in de doofpot te stoppen of er de mantel van de geheimhouding over te gooien. Het doel van de bijeenkomst was dat ik vooral zou luisteren.” De transcriptie van het opgenomen gesprek werd gepubliceerd in de De Standaard van 28 augustus 2010, en gaf aan dat Danneels zocht naar een discreet compromis en het slachtoffer probeerde te overhalen het stilzwijgen te bewaren tot na het emeritaat van de dader.

Op 24 juni 2010 werd een grootschalige huiszoeking uitgevoerd in het Mechelse aartsbisschoppelijk paleis en in de woning van de kardinaal op rust, waarbij diens computer in beslag werd genomen. Danneels werd tevens meegenomen naar het aartsbisschoppelijk paleis om aan te duiden waar er nog eventuele dossiers zouden liggen. Volgens een van zijn woordvoerders werd niets bezwarends gevonden. Na een procedureslag bleken de huiszoekingen in het aartsbisschoppelijk paleis onwettig en moesten de in beslag genomen dossiers worden teruggebracht naar het aartsbisdom Mechelen-Brussel. Het gerechtelijk onderzoek rond seksueel misbruik in de Belgische kerk is evenwel niet afgerond en wacht nog op een juridisch besluit.

Op 10 juli 2010, tijdens de aanstelling van Jozef De Kesel tot nieuwe bisschop van Brugge, kreeg de oud-aartsbisschop een steunbetuiging vanwege de kerkgangers in de vorm van een staande ovatie. Bekend kerkjurist Rik Torfs beweerde echter dat Danneels’ manier van werken niet mee evolueerde met de tijd. Hij vond dat dertig jaar geleden de Belgische kerkprovincie nog sterk stond, en een cultuur huldigde om problemen binnenskamers te houden. In die zin is Danneels volgens hem ingehaald door de tijd.

Op 7 december 2010 zond de televisiezender VRT1 een interview uit dat Martin Heylen had met de kardinaal in de abdij van Orval in het programma God en klein Pierke. Daarin zei de kardinaal onder meer dat de Kerk te weinig zwaar getild had aan het seksueel misbruik. Hij zei dat in vroeger tijden ook anders tegen dit soort zaken werd aangekeken en dat seksueel misbruik niet alleen in de Kerk voorkwam, maar dat – waar het voorkwam in de Kerk – het wel twee keer zo erg is. Persoonlijk leefde hij voortdurend met de pijn die het seksueel misbruik in de Kerk bij hem had opgeroepen.

Emeritaat

Nadat kardinaal Danneels werd opgevolgd door aartsbisschop André Léonard, bleef hij een actieve rol spelen in de kerk. Hij was in maart 2013 aanwezig als stemgerechtigd kardinaal op het conclaaf dat leidde tot de verkiezing van Paus Franciscus. De paus stelde hem ook aan als bijzonder genodigde op de twee bisschoppensynodes over het huwelijk en het gezin in 2014 en 2015.

Bisschopswijdingen

Godfried Danneels was de eerstwijdende bisschop van de volgende (hulp)bisschoppen:

Aan het hof

Onderscheidingen

In 2010 werd de kardinaal ereburger van de stad Mechelen.

Bron: Bisdom/VTM/ADN/Wiki Foto: wikimedia

Geef een reactie op dit artikel