BERLIJN De benoeming van de Nederlander Hubertus van Megen tot apostolisch nuntius in Duitsland intensiveert het conflict tussen het Vaticaan en de Duitse rooms-katholieke kerk. De onenigheid over hervormingen, zegenceremonies en de synodale weg zal naar verwachting verder oplaaien.
Met de benoeming van aartsbisschop Hubertus van Megen tot nieuwe apostolische nuntius in Duitsland lijkt Paus Leo XIV een signaal af te willen geven: Rome wil het hervormingsproces van de katholieke kerk in Duitsland afremmen. De Duitse pers liet van meet af aan weten alles behalve voorstander van de komst van van Megen te zijn.
Van Megen, voorheen Vaticaans diplomaat in Kenia en Zuid-Soedan, werd enkele weken geleden naar Berlijn gestuurd als opvolger van Nikola Eterović. Als apostolisch nuntius is hij niet alleen de ambassadeur van de Paus, maar ook een directe bemiddelaar tussen het Vaticaan en de Duitse kerk – en deze rol is politiek gezien gevoeliger dan ooit. Er bestaan al jaren spanningen tussen Rome en Duitsland, voornamelijk vanwege het zogenaamde eigen synodale traject.
Het Duitse Synodale Pad is ontstaan als reactie op de enorme misbruikcrisis binnen de katholieke kerk. Het doel was om machtsstructuren ter discussie te stellen en hervormingen te initiëren: meer rechten voor vrouwen, grotere participatie van leken, een nieuwe benadering van lhbtq+-personen, het aanpakken van seksueel geweld en een meer open seksuele moraal. Die voorgestelde aanpak gaf veel Duitsers hoop, een aanzienlijk aantal keerde terug in de kerk en velen die wilden afhaken bleven toch.
Dit proces bood hoop, vooral voor vrouwen en queer personen. Hoop op zichtbaarheid, rechtvaardigheid en om niet langer alleen maar getolereerd te worden, maar echt erkend te worden. Hoop om geaccepteerd te worden en zich weer op hun gemak te voelen in hun eigen kerk. Maar juist deze hervormingskoers wordt in Rome al jaren als problematisch beschouwd.
Conservatieve Hubertus van Megen en de “gedesoriënteerde samenleving”
Van Megen vertegenwoordigt een aanzienlijk conservatievere lijn dan de overgrote meerderheid in de Duitse bisschoppenconferentie. Kritische media beschrijven hem als een man die de nadruk legt op “onvoorwaardelijke gehoorzaamheid” aan Rome en kritisch staat tegenover de Duitse hervormingskoers. Hij wordt gezien als een vertegenwoordiger van een kerk die zich meer zou moeten richten op “kernreligieuze taken” en minder op sociaal-politieke debatten zoals milieu en gendergelijkheid of lhbtq+-rechten.
Dit blijkt met name uit zijn standpunt over genderkwesties: hij omschreef westerse gendertheorieën als een uiting van een “gedesoriënteerde samenleving”. Iedereen die zo redeneert, geeft geen signaal van openheid af, maar van isolement, aldus de Duitse vereniging van katholieken ZdK.
Zijn benoeming kan daarom nauwelijks worden geïnterpreteerd als een neutrale personeelsbeslissing. Waarnemers van het Vaticaan zien de benoeming als een bewust signaal tegen de Duitse hervormingskoers. Paus Leo XIV maakt duidelijk dat er een einde moet komen aan de Duitse exceptionaliteit.
Vrijwel gelijktijdig gebeurde in München het tegenovergestelde. Kardinaal Reinhard Marx kondigde aan dat het aartsbisdom München en Freising officieel zegeningen voor paren van hetzelfde geslacht zou toestaan. Dit is gebaseerd op de richtlijnen “Zegening geeft kracht aan de liefde”, die al zijn aangenomen door de Duitse bisschoppenconferentie en het Centraal Comité van Duitse katholieken. “Geen enkel paar mag worden afgewezen” is een uitspraak die vanzelfsprekend zou moeten zijn, maar die in de katholieke kerk bijna revolutionair klinkt.
Voor veel homoseksuele katholieken was dit een langverwacht teken van waardigheid en erkenning. Maar zoals verwacht kwam er onmiddellijk kritiek uit Rome.
Paus Leo XIV verduidelijkte dat het Vaticaan geen formele zegenceremonies goedkeurt die verder gaan dan wat Paus Franciscus in 2023 toestond met ‘Fiducia supplicans’. Hoewel individuen en echtparen gezegend mogen worden, moeten deze zegeningen zonder liturgische vorm, zonder officieel karakter en uitdrukkelijk niet als erkenning van partnerschappen tussen personen van hetzelfde geslacht plaatsvinden. Leo verklaarde dat de Heilige Stoel “al in gesprek” was geweest met de Duitse bisschoppen.
De dubbele moraal bij zegeningen
Hier wordt de absurditeit pas echt duidelijk. In de katholieke kerk worden huizen, brandweerwagens, dieren, of zelfs velden, rozenkransen en nieuwe gebouwen gezegend. Bijna alles kan een kerkelijke zegening ontvangen. Maar twee mensen die van elkaar houden? Die moeten eerst verschillende geslachtsorganen hebben. Het gaat hier niet eens om een kerkelijk huwelijk; gelijkheid is sowieso nog ver weg. Het gaat simpelweg om een zegening.
Het feit dat zelfs dit een kerkpolitiek schandaal wordt voor homostellen, laat zien hoe diepgeworteld structurele discriminatie is. Terwijl de protestantse kerk in veel regionale kerken homohuwelijken toestaat, worstelt de katholieke kerk nog steeds met de vraag of liefde überhaupt gezegend zou moeten worden.
Met Van Megen in Berlijn en de duidelijke signalen uit Rome dreigt de Synodale Weg politiek machteloos te worden. Dit zou enorme gevolgen hebben, niet alleen voor institutionele hervormingen, maar vooral voor de mensen die al decennia onder deze structuren lijden: vrouwen aan wie nog steeds de wijding wordt geweigerd; queer personen wier relaties niet als gelijkwaardig worden erkend en slachtoffers van seksueel geweld die hebben ervaren dat macht belangrijker was dan rechtvaardigheid.
Het Centraal Comité van Duitse katholieken zegt wat de bisschoppen denken: “wie naastenliefde predikt maar uitsluiting praktiseert, verliest geloofwaardigheid en daarmee de christelijke waarden die zo hoog in aanzien staan in de katholieke kerk. Bovendien wijst het aantal mensen dat de kerk de afgelopen jaren heeft verlaten erop dat deze spanning tussen aspiratie en praktijk voor veel gelovigen ondraaglijk is geworden. Het lijkt er dan ook op dat de Duitse bisschoppenconferentie alleen maar kan kiezen uit twee mogelijkheden: het eigen Synodale pad voortzetten en schismatiek worden of Rome volgen en nog meer aanhang verliezen. Ook Rome weet dat. Paus Leo weet dat de Duitse kerk een van grote betalers is (Duitse kerkbelasting) aan het Vaticaan, als dat wegvalt is de ramp niet te overzien. Een compromis is dan ook de enig denkbare oplossing, te weten een soepeler opstelling van het Vaticaan voor West-Europa, daar zullen met name de Afrikanen en Zuid-Amerikanen zich niet in kunnen vinden, maar deze landen doen er verstandig aan zich wat minder met Europese zaken te bemoeien en meer met hun eigen grote probleem, te weten het snel groeiende verlies aan leden aan evangelicale stromingen.
