Rita Süssmuth, katholiek strijdster voor vrouwen en Hollandfan overleden

🔊 Lees voor

BERLIJN  Voormalig voorzitter van de Bondsdag en federaal minister Rita Süssmuth is overleden. De belijdend katholieke CDU-politica stierf op 88-jarige leeftijd, zo maakte de Fuitse Bondsdag bekend.

Professor, minister, voorzitter van de Duitse Bondsdag, gelovig rooms-katholiek tot de laatste ademstoot en een groot fan van Nederland – de politieke carrière van Rita Süssmuth was ongebruikelijk, vooral omdat ze nauwelijks paste in de categorieën waarin vrienden en tegenstanders haar wilden plaatsen. Als vrouwenrechtenactiviste maakte Rita Süssmuth carrière binnen een conservatieve partij en als katholiek zette ze zich in voor de rechten van homo’s en lesbiennes en pleitte ze voor gereguleerde immigratie. Ze wilde beleid vormgeven en actief betrokken zijn en daarmee werd ze een rolmodel voor veel vrouwen.

Het was fantastisch om mee te kunnen doen. Dat geeft me ook de moed om anderen te zeggen: ga ervoor. Het is geen sinecure. Maar wie zijn verantwoordelijkheid ontloopt, wie macht uit handen geeft, geeft die macht in handen van de machthebbers.

Vrouwen, zo betoogde ze haar hele leven lang, demoniseren macht vaak in plaats van die voor zichzelf te gebruiken. Süssmuth wilde vrouwen aanmoedigen om zich in de politiek en de maatschappij te mengen, om hun eigen sterke punten te ontwikkelen en ten volle te benutten – precies zoals ze dat zelf had geleerd in haar ouderlijk huis: met een werkende moeder en een leraar als vader, wiens grootste angst, zoals ze ooit zei, was dat zijn oudste dochter zou trouwen en haar carrière zou opgeven of bagatelliseren.

Een academische carrière en een gezin – voor Süssmuth bestaat er geen tegenstrijdigheid

Niets leek verder van wat de vrouw die in 1937 in Wuppertal als Rita Kickuth werd geboren, voor ogen had. Met opmerkelijk gemak voor die tijd behaalde ze in 1956 haar middelbareschooldiploma en studeerde ze onder andere Romaanse talen, geschiedenis en pedagogiek in Münster, Tübingen en Parijs. Ze streefde naar een academische carrière, maar wilde ook graag echtgenote en moeder zijn. Al snel ondervond ze echter de zeer reële ongelijkheid waarmee vrouwen te maken hadden. Toen Rita Süssmuth begin jaren zestig solliciteerde naar een docentschap, werd haar onder andere gevraagd waarom ze als getrouwde vrouw had gesolliciteerd, terwijl er ook een vader met acht kinderen in aanmerking kwam.

Ondanks maatschappelijke bezwaren en gezinsverplichtingen wist Rita Süssmuth een succesvolle academische carrière op te bouwen: in 1971 werd ze hoogleraar onderwijswetenschappen en in 1982 directeur van het Instituut ‘Vrouwen en Maatschappij’ in Hannover. Daarnaast was ze actief betrokken bij sociaal-politieke kwesties, als lid van het Centraal Comité van de Duitse Katholieken (ZdK) en als politiek adviseur.

Eerste stappen in de CDU

In de CDU (de Duitse evenknie van het CDA) viel ze op bij Heiner Geißler, destijds minister van Gezin en secretaris-generaal van de CDU. Geißler was een van de moderniseerders rond Helmut Kohl, die sinds 1982 bondskanselier was.

Omdat hij zich volledig wilde wijden aan zijn rol als secretaris-generaal van de CDU, stelde hij Rita Süssmuth voor als zijn opvolger op de ministerspost – een vrouw die, hoewel ze sinds 1981 lid was van de CDU en actief was in het gezinsleven, weinig politieke ervaring had. Een vrouw die niet de traditionele partijladder had beklommen, waardoor ze geen machtsbasis had kunnen opbouwen en iemand die niet voldeed aan het traditionele beeld van de vrouw waar veel mannen binnen de CDU destijds nog aan vasthielden. Süssmuth accepteerde de uitdaging desondanks, verhuisde in 1985 naar Bonn en merkte al snel dat ze daar op aanzienlijke weerstand stuitte.

Rita Süssmuth ging een confrontatie nooit uit de weg

In de politiek, zo zou Süssmuth later zeggen, raakte ze echt gepolitiseerd. Ze zag weerstand als een uitdaging en schuwde confrontaties niet meer zodra ze ervan overtuigd was dat ze het juiste deed. Ze liet haar departement voor jeugd, gezin en gezondheid hernoemen tot het Federaal Ministerie voor Jeugd, Gezin, Vrouwen en Gezondheid.

Haar visie op echte gelijkheid in huishoudelijke taken, kinderopvang en betaald werk, gewaarborgd door ziektekostenverzekering en pensioenrechten, wordt echter gedwarsboomd door haar kabinetscollega’s
De minister werd door veel commentatoren al snel als een mislukking beschouwd – iemand die te veel wilde en te weinig kon bereiken, iemand die een verloren strijd voerde in de politieke arena genaamd Bonn. Haar voorstel om wetten genderneutraal te formuleren werd in de politiek en de media met hoongelach ontvangen, maar niet serieus genomen. Ze worstelde ook met de kwestie van genderquota binnen de CDU. De nieuwkomer was echter zeer populair bij het publiek, met name onder vrouwen.

In opiniepeilingen staat Rita Süssmuth steevast in de top drie van de populariteitscijfers – altijd vóór bondskanselier Helmut Kohl. Weekblad ‘Der Spiegel’ noemt dit het “Süssmuth-effect”, omdat zelfs binnen de Christen-Democratische Unie (CDU) mensen het traditionele gezinsmodel in twijfel beginnen te trekken. Süssmuths voorbeeld lijkt aan te slaan omdat zij veel ogenschijnlijk onverenigbare elementen belichaamt: bijvoorbeeld haar katholieke geloof en progressieve opvattingen.

Süssmuth kende geen taboeonderwerpen

Binnen het gezondheidsbeleid, eveneens haar verantwoordelijkheidsgebied, richtte ze zich op preventie en voorlichting toen aids zich ontwikkelde tot een pandemie, wat wijdverspreide onzekerheid en angst veroorzaakte. Ze bestreed de opkomende hysterie met wetenschappelijke bevindingen – en empathie voor de homoseksuele mannen die er het meest door getroffen werden. Deze empathie leverde haar zowel onbegrip als steun op.

De koers uitzetten voor de toekomst

Maar Rita Süssmuth ondervindt niet alleen tegenstand van mannen. De Duitse ‘dolle Mina’ Alice Schwarzer beschuldigt haar in het vrouwentijdschrift Emma ervan dat ze na slechts drie jaar als minister vrijwel niets heeft bereikt en beweert dat ze gefaald heeft door toedoen van mannen en door haarzelf.

Op het eerste gezicht lijkt dit aannemelijk: veel van Süssmuths geplande projecten werden nooit uitgevoerd. Achteraf bezien wordt echter duidelijk dat Süssmuths politieke nalatenschap vooral bestaat uit het veranderen van de publieke opinie, het uitdagen van het heersende beeld van huwelijk en gezin, het vergroten van de zichtbaarheid van vrouwen en het bevorderen van meer tolerantie.

Al vroeg in haar ambtsperiode deed Bondsdagvoorzitter Rita Süssmuth een beroep op het geweten van de burgers van de DDR, die spoedig burgers van de Bondsrepubliek zouden worden, met als doel hen aan te moedigen de veranderingen te omarmen. Opgeven was geen optie – dat was een van Süssmuths stelregels. En: dat de machteloosheid van het individu overwonnen kon worden door de kracht van velen.

Ze streed voor vrouwenrechten, ongeacht haar politieke voorkeur.

In 1992 sloot ze zich daarom aan bij een gezamenlijke motie in de Bondsdag van de FDP, de SPD en Alliantie 90/De Groenen om paragraaf 218 van de abortuswet te hervormen. Deze wet zou onder bepaalde voorwaarden abortus tot de twaalfde week zonder straf mogelijk maken. Süssmuth betoogde dat de bescherming van de moeder ook van het grootste belang was. Hiervoor werd ze door conservatieve christenen een “moordenaar” genoemd – een beschuldiging die haar diep raakte.

Gedreven door haar eigen geweten speelde Süssmuth ook een prominente rol in een andere motie van een fractie. In mei 1997 hield de Bondsdag een historische stemming over de strafbaarstelling van verkrachting binnen het huwelijk – historisch omdat voor het eerst een partijoverstijgende meerderheid van vrouwen het initiatief nam en een wet aannam die jarenlang door mannen was geblokkeerd. Hun argumentatie was dat de staat zich niet moest bemoeien met familiezaken.

Süssmuth-commissie: Duitsland is een immigratieland.

Het besluit van Rita Süssmuth in 2000 om op verzoek van de toenmalige SPD-minister van Binnenlandse Zaken Otto Schily het voorzitterschap van de zogenaamde Immigratiecommissie op zich te nemen, stuitte ook binnen delen van haar partij op weinig enthousiasme. Het was de eerste keer dat een orgaan door de federale overheid was belast met de problematiek van immigratie en integratie.

De bevinding van het expertenpanel, dat al snel bekend zou worden als de Süssmuth-commissie, veroorzaakte opschudding en doorbrak een taboe: Duitsland is een immigratieland. De commissie stelde dat een toestroom van migranten wenselijk was. Tegelijkertijd achtte zij de Duitse bescherming voor vluchtelingen ontoereikend. Het rapport, dat in de zomer van 2001 werd gepresenteerd en uitgebreide voorstellen bevatte, werd door de rood-groene coalitieregering slechts gedeeltelijk en dan nog op een aanzienlijk restrictievere manier geïmplementeerd.

Ik heb keer op keer tegenslagen meegemaakt. Maar vrijwel alle projecten zijn uiteindelijk afgerond, zij het met aanzienlijke vertragingen. Of het nu gaat om conflicten rondom zwangerschappen, huiselijk geweld, quota, acceptatie van LHBTI of de hele kinderopvangsector, we werken er nog steeds aan. Ik wil vanuit mijn eigen ervaring zeggen: volhouden loont.

In 2020 publiceerde Rita Süssmuth een boek getiteld “Laat de wereld niet aan de gekken over: een brief aan de kleinkinderen.” Het is een pleidooi voor menselijke waardigheid en moed.

Rita Süssmuth was een fan van Nederland. Enerzijds omdat hier de rechten voor vrouwen en LHBTi’ers goed geregeld waren, zo zag zij het ook graag in haar thuisland, anderzijds kochten zij en haar man een bungalowtje in de provincie Zeeland. Vrijwel alle Paasdag en zomervakanties bracht zij er door. Natuurschoon, de zee en de Nederlandse tolerante mentaliteit waren zaken waar ze intens van genoot.

In juni 2024 maakte ze publiekelijk bekend dat ze borstkanker had. Rita Süssmuth overleed op 1 februari 2026 in Neuss, enkele weken voor haar 89e verjaardag.