Tientallen bisschoppen, ook Nederlandse, zijn in de afgelopen anderhalve eeuw geëxcommuniceerd

ROME/AMSTERDAM     De excommunicatie van een bisschop is altijd een traumatische gebeurtenis voor de kerk, die er doorgaans alles aan doet om dit te voorkomen. Desondanks zijn excommunicaties relatief vaak voorgekomen in de geschiedenis van de kerk tot op de dag van vandaag. Binnenkort ondergaan wellicht een aantal aanhangers van de PiusX beweging hetzelfde lot.

De aanstaande bisschopswijdingen tegen Pauselijk mandaat, die door de SSPX zullen plaatsvinden en de automatische excommunicaties die daarmee gepaard gaan, roepen verschillende vragen op over de excommunicatie van bisschoppen.

In de eerste eeuwen van de kerk kwam de excommunicatie van bisschoppen zelfs vrij vaak voor, vanwege christologische geschillen en andere geloofskwesties. Het Grote Oosters-Westerse Schisma leidde tot de afscheiding van het grootste deel van de Oosterse Kerk, een afscheiding die tot op de dag van vandaag voortduurt. Gedurende de Middeleeuwen en de daaropvolgende eeuwen vonden er ook talloze excommunicaties van bisschoppen plaats om uiteenlopende redenen, vaak puur jurisdictioneel of disciplinair.

Het is waar dat er in de afgelopen 150 jaar minder bisschoppelijke excommunicaties zijn geweest dan in andere perioden, maar er zijn er wel degelijk geweest. De bekendste voorbeelden zijn die van het Oudkatholieke schisma, dat wil zeggen van bisschoppen die weigerden het dogma van de Pauselijke onfeilbaarheid, zoals vastgelegd door het Eerste Vaticaans Concilie, te aanvaarden. Onder hen waren diverse Europese bisschoppen, maar ook Nederlanders zoals Hermann Heykamp, ​​Oudkatholieke bisschop van Rotterdam; en Gerardus Gul, Oudkatholieke aartsbisschop van Utrecht. Zij werden allen als schismatici beschouwd en geëxcommuniceerd. Hun opvolgers (momenteel zo’n twaalf) zijn ook van de kerk gescheiden, maar zij worden niet formeel geëxcommuniceerd omdat het een geconsolideerd schisma betreft. Tegenwoordig pleiten Oud-katholieken voor het homohuwelijk, echtscheiding, de wijding van vrouwen, enzovoort.

Een ander verwant geval was dat van de Poolse Nationale Kerk, die in de Verenigde Staten ontstond als gevolg van geschillen over de behandeling van Poolse katholieke immigranten. Zo’n 20.000 katholieken scheidden zich af van de kerk. Hun leiders, de priesters Stephen Kaminski en Francis Hodur, werden door de Oud-Katholieken tot bisschop gewijd en in 1898 geëxcommuniceerd wegens schisma. Sindsdien is de Poolse Nationale Kerk meerdere malen gesplitst, wat aanleiding gaf tot diverse andere schismatische kerken (zoals de Mariavieten), samensmolten met de Oud-Katholieken en zich er weer van afscheidden.

De Filippijnse Onafhankelijke Kerk, of Aglipayan Kerk, werd eind 19e eeuw gesticht door Gregorio Aglipay in verband met de Filippijnse onafhankelijkheidsbeweging. Aglipay zelf, als de eerste Filippijnse “opperbisschop”, trouwde en werd lid van de vrijmetselaars. Episcopalen beschouwen hem als een heilige. Zijn opvolgers zijn sindsdien in schisma gebleven. De Aglipayan-leer is door de eeuwen heen veranderd en heeft op een gegeven moment zelfs het dogma van de Drie-eenheid in twijfel getrokken.

In de 20e eeuw stichtte bisschop Carlos Duarte Costa, een progressieve Braziliaanse katholieke bisschop, de Braziliaanse Katholieke Apostolische Kerk (ICAB). Hij werd geëxcommuniceerd en verzoende zich nooit met de moederkerk. Hij wijdde 37 bisschoppen, die eveneens werden geëxcommuniceerd. Zijn opvolgers accepteren echtscheiding en andere vernieuwingen. Het hoofd van de ICAB beschouwt zichzelf momenteel als een “patriarch”. Ten minste één van de door Duarte gewijde apostolische bisschoppen, Salomão Ferraz, keerde tijdens het pontificaat van Johannes XXIII terug in de gemeenschap met Rome.

Vanaf de tijd van Pius XII werden Chinese bisschoppen die onder het gezag van de Chinese communistische regering vielen, geëxcommuniceerd omdat ze weigerden zich aan het Pauselijk gezag te onderwerpen. In veel bisdommen was er een schismatische communistische bisschop en een andere uit de verborgen, gemartelde kerk die trouw was aan Rome. Tijdens het pontificaat van Franciscus bereikte het Vaticaan een overeenkomst met Peking om alle “patriottische” bisschoppen te regulariseren en een methode vast te stellen voor de benoeming van nieuwe bisschoppen in overleg tussen Rome en Peking. De overeenkomst is geheim en daarom moeilijk te beoordelen, maar het lijkt te hebben geleid tot een heropleving van de vervolging van trouwe katholieken en het voortzetten van de feitelijke onafhankelijkheid van de Chinese regering bij de benoeming van bisschoppen.

In Spanje ontstond de Palmarian Church in de jaren zeventig. In 1975 wijdde de Vietnamese bisschop-emeritus Pierre Martin Ngô-Dinh-Thuc Clemente Domínguez Gómez, Manuel Alonso Corral, Ludovico Enrique Moulins, Francisco Coll, Pablo Gerardo Fox, Camilo Estéve Puga, Miguel Tomás Donelli en Francisco Bernardo Sandler tot bisschop. Allen waren volgelingen van vermeende verschijningen en stichtten de Palmarian Church, waaruit achtereenvolgens verschillende “pausen” werden gekozen die in talloze schandalen verwikkeld raakten.

In de jaren tachtig vond natuurlijk de excommunicatie latae sententiae plaats van aartsbisschop Marcel Lefebvre, zijn mede-consecrator aartsbisschop Antônio de Castro Mayer, en de gewijde bisschoppen Bernard Tissier de Mallerais, Richard Williamson, Alfonso de Galarreta en Bernard Fellay. Aartsbisschop Lefebvre en aartsbisschop Tissier de Mallerais stierven zonder zich met de kerk te hebben verzoend.

De opvolger van bisschop De Castro Mayer, bisschop Licinio Rangel, werd later tot bisschop gewijd door twee van de Lefebvrische bisschoppen en werd daarom ook geëxcommuniceerd. Hij verzoende zich vervolgens met Rome en Johannes Paulus II vertrouwde hem het persoonlijk apostolisch bestuur van Sint-Johannes Vianney toe, dat momenteel wordt geleid door bisschop Rifan.

In de 21e eeuw raakte aartsbisschop emeritus Emmanuel Milingo van Lusaka betrokken bij de Unificatiekerk (Moonies) en trouwde. Later, na een ontmoeting met Johannes Paulus II, verzoende hij zich met de kerk, maar in 2006 wijdde hij vier bisschoppen en werd hij automatisch samen met hen geëxcommuniceerd. In 2010 nam hij de titel van patriarch aan van de nieuwe Oecumenische Katholieke Apostolische Kerk van de Vrede. Sindsdien heeft hij andere bisschoppen gewijd, die eveneens geëxcommuniceerd werden.

In 2002 probeerde Romulo Braschi, een dubieuze Argentijnse bisschop die verbonden was aan de Braziliaanse Katholieke Apostolische Kerk, zeven vrouwen tot katholiek priester te wijden . De wijdingen werden ongeldig verklaard en alle deelnemers werden geëxcommuniceerd. Omdat Braschi zelf al lid was van een schisma, werd zijn excommunicatie slechts bevestigd.

Verzoening

Tijdens het pontificaat van Benedictus XVI werd, als een maatregel om verzoening te bevorderen, de excommunicatie van bisschop Williamson (en zijn mede-Lefebvristen) opgeheven. Bisschop Williamson werd echter later uit de SSPX gezet vanwege zijn radicalisme en nazi-sympathie en richtte vervolgens het ‘Verzet’ op. Vóór zijn dood wijdde hij nog zes bisschoppen en werd hij, samen met de andere gewijde bisschoppen, opnieuw geëxcommuniceerd.

We moeten ook de recente zaak van monseigneur Carlo Maria Viganò, emeritus aartsbisschop en voormalig nuntius, noemen. Hij radicaliseerde steeds meer tijdens het pontificaat van Paus Franciscus en werd uiteindelijk in 2024 latae sententiae geëxcommuniceerd vanwege zijn openlijke ontkenning van de legitimiteit van Paus Franciscus, het verbreken van de communie met hem en het verwerpen van het Tweede Vaticaans Concilie.

Ten slotte werd in 2025 monseigneur Telesphore George Mpundu, emeritus-aartsbisschop van Lusaka (Zambia), geëxcommuniceerd omdat hij  Anthony Ward, oprichter van de Servants of the Holy Family, een traditionalistische groepering, zonder Pauselijk mandaat tot priester had gewijd.

Helaas lijkt het erop dat in juli nog eens zes bisschoppen zich zullen voegen bij de tientallen die de afgelopen anderhalve eeuw zijn geëxcommuniceerd . Sterker nog, als ze volharden in hun besluit om bisschoppen te wijden tegen de wil van de Paus in, zullen bisschop Bernard Fellay en bisschop Alfonso de Galarreta (opnieuw) worden geëxcommuniceerd, evenals de vier reeds gewijde bisschoppen: Pascal Schreiber, Michael Goldade, Michel Poinsinet de Sivry en Marc Hanappier.